Quan Sơn (Thanh Hóa): Cây vầu mở hướng sinh kế bền vững cho vùng biên

Quan Sơn là huyện miền núi có địa hình chia cắt mạnh, khí hậu khắc nghiệt và nhiều khu vực xa trung tâm. Trước đây, người dân chủ yếu trồng luồng, keo, ngô, sắn hoặc làm nương rẫy nên thu nhập không ổn định, đời sống khó khăn. Trong bối cảnh thị trường lâm sản biến động, những cây trồng truyền thống dần bộc lộ hạn chế. Từ khoảng năm 2018, huyện Quan Sơn định hướng chuyển dịch cơ cấu cây trồng, trong đó cây vầu được xác định là cây chủ lực nhờ khả năng sinh trưởng tốt, chịu hạn, ít sâu bệnh và phù hợp với tập quán canh tác của đồng bào.

Nếu như trước đây vầu chỉ mọc tự nhiên trong rừng và được khai thác nhỏ lẻ, thì nay đã trở thành cây trồng hàng hóa mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Toàn huyện hiện có hơn 4.000 ha cây vầu, phân bố tại hầu hết các xã. Trong vài năm gần đây, diện tích tăng nhanh khi nhiều hộ mạnh dạn chuyển đổi từ cây kém hiệu quả sang cây vầu.

Cây vầu được đánh giá có hiệu quả kinh tế cao. Sau ba đến bốn năm trồng, cây bắt đầu cho thu hoạch ổn định. Mỗi bụi vầu cho từ hai mươi đến hai mươi lăm cây mỗi năm, sản lượng tăng theo thời gian. Với giá thu mua từ một nghìn rưỡi đến ba nghìn đồng mỗi kilôgam tùy loại, mỗi héc-ta vầu mang lại thu nhập từ năm mươi đến tám mươi triệu đồng mỗi năm, cao hơn nhiều so với trồng ngô, sắn hay keo, luồng. Chi phí đầu tư ban đầu thấp, chủ yếu là công trồng và làm cỏ, không phải sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật nên mức rủi ro ít, rất phù hợp với các hộ nghèo, cận nghèo.

Nhiều hộ dân ở các xã Sơn Thủy, Tam Thanh, Tam Lư, Trung Thượng đã có nguồn thu khá từ mô hình này. Tại xã Sơn Thủy, anh Lò Văn Chiến cho biết trước đây trồng luồng nhưng thu nhập bấp bênh; từ khi chuyển sang trồng vầu, gia đình có nguồn thu ổn định hơn hẳn. Ở nhiều xã, các hộ sở hữu từ ba đến năm héc-ta vầu, mỗi năm thu về từ một trăm năm mươi đến ba trăm triệu đồng, giúp họ vươn lên thoát nghèo, ổn định cuộc sống.

Cây vầu không chỉ đem lại thu nhập trực tiếp mà còn tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp. Vầu được thu mua làm nguyên liệu mây tre đan, tăm tre, đũa tre, nan ép phục vụ xây dựng, làm bột giấy, đồ thủ công mỹ nghệ và các sản phẩm trang trí nội thất. Nhiều doanh nghiệp chế biến lâm sản ở Quan Hóa, Lang Chánh, Thường Xuân và các tỉnh lân cận đã ký hợp đồng thu mua dài hạn, giúp người dân yên tâm sản xuất.

Để phát triển cây vầu theo hướng bền vững, huyện Quan Sơn đang xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Huyện đã tổ chức quy hoạch vùng nguyên liệu tại các xã có điều kiện phù hợp, bảo đảm diện tích trồng tập trung, tránh manh mún và tự phát. Công tác liên kết với doanh nghiệp được chú trọng, với nhiều cơ sở chế biến ký hợp đồng thu mua theo giá thị trường, giúp người dân ổn định đầu ra.

Huyện cũng tăng cường hỗ trợ kỹ thuật thông qua các lớp tập huấn về trồng, chăm sóc và khai thác đúng chu kỳ, kết hợp hướng dẫn bảo vệ rừng. Các ngân hàng chính sách triển khai gói vay ưu đãi để hộ dân mở rộng diện tích. Bên cạnh đó, nhiều hộ đã chủ động đầu tư máy chẻ nan, máy chuốt tre và hệ thống ép ván, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm thay vì chỉ bán nguyên liệu thô.

Trồng vầu còn giúp bảo vệ môi trường sinh thái. Với bộ rễ bền chắc, cây vầu giữ đất tốt, hạn chế xói mòn và cải thiện độ che phủ rừng. Nhờ mở rộng diện tích trồng vầu, độ che phủ rừng của Quan Sơn hiện đạt trên 84%, thuộc nhóm cao nhất tỉnh Thanh Hóa. Việc có sinh kế ổn định giúp đồng bào bám đất, bám bản, góp phần giữ vững an ninh biên giới, ổn định xã hội và phát triển lâu dài.

Những đổi thay từ cây vầu được nhìn thấy rõ ở các bản vùng cao. Thu nhập tăng giúp nhiều hộ mua sắm thêm vật dụng sinh hoạt, cải thiện nhà cửa, chăm lo học hành cho con cái. Các hoạt động sản xuất gắn với trồng và khai thác vầu cũng tạo việc làm cho hàng nghìn lao động địa phương, đặc biệt là lao động thời vụ.

Huyện Quan Sơn đặt mục tiêu tiếp tục duy trì và mở rộng diện tích vầu lên khoảng 4.500 đến 5.000 ha trong giai đoạn tới. Huyện định hướng xây dựng thêm cơ sở chế biến tập trung, đẩy mạnh chế biến sâu và đăng ký tham gia chương trình OCOP đối với các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ vầu. Đồng thời, huyện chú trọng chuẩn hóa giống và kỹ thuật trồng để tăng năng suất, nâng cao giá trị kinh tế, hướng tới xây dựng vùng nguyên liệu vầu có thương hiệu.

Từ một loài cây rừng quen thuộc, cây vầu ngày nay đã trở thành sinh kế bền vững của người dân vùng biên Quan Sơn. Nhờ đặc tính phù hợp khí hậu, ít rủi ro và đầu ra ổn định, vầu đang góp phần quan trọng vào giảm nghèo bền vững, cải thiện đời sống và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội cho huyện miền núi này. Với những nỗ lực của chính quyền và người dân, cây vầu hứa hẹn sẽ tiếp tục là “tài nguyên xanh”, tạo nền tảng vững chắc cho Quan Sơn phát triển bền vững trong những năm tới.